Lai Paih Thawhkehnak Le Tei Biakhiahning

Lai Miphun nih lentecelh kan ngeih mi lakah Lai Paih hi a pical bik, a sunglawi bik le sunhsak bikmi a si. Thazaang, thahrim in celhmi zaanglek a si tikah Laitlang a phanmi miphun dang hmanh nih tharul an ngei tiah a kan tinak, a kan ttihphurnak a si. Hi bantuk paih hi miphun dang tampi nih ngeih mi a si lo; Korea, Mongolia le Japan hna zong nih an ngeih ve.

Kannih Laimi nih paih phun kan ngeih venak zong hi Mogolia hrinsor (Mongoloid Stock) kan si caah a si. Sinain miphun dang nih an nunphung paih an sunhsak le cawisan tlukin kan cawi sang lo, nain kan khuasaknak dot a niam rup in hi tiang kan cawisan le kenkawi khawhmi hi lunglawmh awk ngaingai cu a si.

A hlanchan ahcun Lai pasal a simi paoh hi ai pai bal lo fahrin an um tuk lo ti si. Zeicahtiah chunhthah a um paoh ah i hawikomhnak i an rak hman ruangah a si. Chunhthah ngan deuh a tuah kho nih khua chingchan kha an kawh cio hna i paih in hawikomhnak an tuah tawn. Cubantukin zaangcuainak ah an rak hmanmi a si tikah nu hmanh nih anmah an i pai kho lo nain an chuahpi an `ale kha tha an pek hna i sa le nga rawl thawthaw in an cenh hna.

Hi kan Lai paih an sunhsak le cawisan hi, Hlawn Dawh Thang tuanbia in siseh, Duh Mang le Dar Din tuanbia ah siseh hmuh khawh a si. Laiaram ah khua khat le khat khat rak i tuk le, hmuhmi paoh sal tlaih hi a um ruangah ahohmanh khuallam ah an kal ngam tuk lo. Cucaah an i paih zong ahhin mah khuachung, asiloah mah khua he aa ngamhmi khua lawng he an i pai.

Khual le lai, heh tiah i paih i khualtlung tiang min va than hna hi cu Miraang an kai hn lawng ah si dawh a si. Hihi a fiannak pakhat cu, Miraang nih kan Laimi kong an `ialmi cauk kan zoh tikah zei dang kan kong chia he, `ha he an `ial dih ko nain, zaangcuainak hi an `ial bal lo. Tuck le Carey nih Khuathar Lai Er le Thantlang Lal Luai an i dawh le an pumrua ser`o `hatnak, Lal Luai pumrua cu mikei bantuk in a tlang, a `ha tinak kong a cauk chungah voi hnih bak an bilh. Asinain Laimi an i pai ti cu an `ial kan hmu lo.

Hruh ah an rak chiah cu a si bal lai lo. Miraang cu zaangcuainak lentecelh thazaang a pemi le pumrua `ha cu a uarmi an si. Pumrua `ha le mui dawh hna cu sen le bo tiang an benh hna ti kan theih. Tluang le lai an i paihnak kong ah hmasa bik pawl kan hmuh khawh mi cu, Pu Sang Kulh nih hi bang in a chim: “Sui Ling a bawi lio ah a khuate pawl nih a inn an rak sakpiak. Miraang bawi nih na khuate pawl au hna law i pai hna seh, tiah an ati.

Cucaah a auh hna i a inn an sakpiak ahcun an rak i pai i Hranhring nih bual an co.” Paih bual an co cun Sangpi Ral Tiam farnu nih hla a phuah hna i, “Atu ah cun zaanglian khua kan thei hna ri lo. Mang Chum, Tum ~ial, Ceih Luai, Bual Heih le Kip Hmung thuak`ha an ti lai” a ti.

Laimi chungah, Lai, Hakha peng, Thantlang peng, Matupi peng, Falam peng hna; Zo-Tidim le Tonzang; Cho-Mindat, Kanpelet le Khumi-Paletwa kan um hna i hi chungah Falam peng Zahau timi Hakha leikap le Thantlang peng, Hakha peng le Matupi peng ah Zotung hi paih a ngeimi kan si i a dang hi paih an ngei tuk rua lo. Mindat le Paletwa hi nam taing (nam he laammi) timi an ngei. Paih phun kan ngeihmi hna hi, 1990 kum Salai Nelson Siangawr Vanhnin le paih minthang Pu Ruang Vai, Khuathar biaruahnak an ngeih lio ah phun 15 a um an ti. Cu hna cu:

 Khelcungchuan

 Vangkhen

 Hnuhbah

 Thangerh

 Thahnih sawhkanh

 ~angthal

 Khukkhiah

 Lulingkhawh

 Siapi lamh in merh

 Kekuaih

 Binh

 Thachung ngerh

 Tovawr

 Thatuk le

 Hngawngkuh

Sinain hi leng ah teinak caah an hmanmi le relmi an si ko tiah an timi hna cu:

 Vawr

 Dih

 Dir bu to bu zong in merh

 Tlakkanh hna an si.

Hi paih phun hna thiamnak hmangin a tlutu teinak pekning cu, thalte in a tei lawng ah teinak pek a si. Asinain `hu lak in a tei le a tai tang thal lakin a tei zong ah tei pek a si `hiam`hiam.

Credit: Lai Nunphung (Pu Stephen Ni Kio)