Insuihkhawm zai i rel ang u-

Zo hnahthlakte hi chi hrang eng zat nge awm a, tawng hrang hmang eng zat nge awm ka hre lo va. Chi hrang sawmnga chuang a awm ngei  chu ka ring. Chungte chu tlem tlemin kan intan hrang firfer hlawm a. India rama khawpui thler khat zat pawh tling mang lo hi chuti zat dawn lai chuan kan intan hrang a. Kan vai belhkhawm pawhin maktaduai sawmthum bak kan ni kher lovang. Chuvangin Zo hnahthlak te hi insuihkhawm zai kan rel hi a hun tawh tak meuh a ni.

Kan inthen sawmna bul. Tun thlengin la hmu chhuak rih lo mah se, Mizote chu Chhinglung chhuak China ram a\anga Mizoam leh Tripura leh Bangladesh ram thlenga thlangtla kan ni a. Kan Historian te sawi danin Kale/Kabaw phaiah pawh kum 300/400 dawn lai lo cheng ho tawh kan ni a. Khampat bungpui pawh khi khinglai vela kan awm laia kan Pi Pute lo phun niin kan ngai a. Chuvangin Zo hnahthlak chi tin hian kan ngaina a, kan Pi Pute lo phun a nih thu hi kan sawi thei deuh tham a ni.

Amaherawhchu, kan mi thiam zawkte sawi danin, khing lai vela thlamuang taka kan awm laiin, Shan hnam an lo  lian a,  chumi hlau chuan Kawlphai hmun rem nuam tak chu AD 1200 vel khan chhuahsanin Chin Hills tlangramah kan lawn chho ta a. A chi bing te tein tlangramah chuan awm hmun kan khuar hrang a, chuta tanga lo inthendarh zo ta kan ni, tih a ni. ‘A chibing te tein kan awm’ tih pawh hi zaah zaa dik chu a ni bik chuang lo. Tam tak chu kan inawm pawlhna a tam. Tuna Zomi inti, Tiddim ram khaw tam takah pawh khian Lusei hnam chhakchhuak inti siper pawh Laitui khua leh khaw hrang hrangah tam tak awmin an sawi a. Mahse, tunah chuan Lusei ho chuan an vaiin ‘Paihte’ kan ti vek tawh mai a. Mizoramah pawh Zo hnahthlak chi hrang hrang kan inawm pawlh bawk.

Tichuan hmun hran hrana awm hran takah chuan, kan \awng a lo hrang hrang ve deuh hrat hrat a, kan awmna ram vela awm, sih te, tlang te, lung leh thil dang te chu, sakhuaah neihin pathian anga biak kan lo ching a. Chung pathian (sakhua) anga kan biakte chuan keimahniah phut leh serh bik neiin kan hria a. Chu chuan kan nunphung (culture) a siam a. Tun ang hian inkal pawhna leh inbiak pawhna a la tha lova, chuvangin tlema khua a han rei deuh chuan, hnam hrang hmuhin kan inhmu zo ta a ni.

Entirna ang deuhin Chin Hills kan awm lai chu han sawi ila. Chi thenkhatin  tuna Falam khua leh a velah khian awm hmun an bengbel a. Athenin Chawngthu velah, a then Sanzawl velah, a then Khawraw ram velah, a then Zotlang leh Seipui velah awmhmun an bengbel a. Chuta tang chuan Chin Hills chhim lam pan an awm a. Tuna Mizoram lama tlathla an awm bawk a. Mizoram kal pela khuah fawn thla zel pawh an awm bawk a. Chungte chu Vaiho chuan ‘Kuki’ an lo ti a. Chu chu tlangmi an tih vena a ni a. Tuan Bangladesh Bawm/Bawmzo inti pawh khu ‘Awmkhaawwm’ tihna chauh a ni. Kawlram kan awm vek lai chuan, Kawl (Burmes) chuan Chin min tithung a. Zohnahthlak mi tam berten tiau lui an kanna chu AD 1700 vel kha niin an sawi. Chutiang chuan Kawlphai atanga tlangram Chin Hills kan kai chho chu kan awm hrang ta nuaih a. Hnam hrang hrangah kan chhuak zo ta a. Kale/Kabaw vela kan awm ho lai chuan, chi peng hrang chu lo awm tawh mah se, an la inla hrang nasa rih lo a nih an ring a ni.

Tun thleng hian kan tawng leh kan hla thu in ang pawh a la tam mai. Hla thuah phei chuan zaah za deuhthawin a la thuhmun  a. Kan inkoh dan leh kan thil hming vuah pawh za zela sawmriat deuhthawin a la in ang a. Kan tawng tualleng pawh za zela sawmthum chuang chu a la in ang awm e. Kan thawnthu pawh thuhmun, lam dan hrang hret hret chauh a ni. Lusei  hoin ‘thawnthu’ an tih chu Lai tawng hmang chuan ‘tuanthu’ an ti a. Lusei hoin ‘thawnthu’ an tih chu, tuna Lai tawng kan tih ‘tuanthu’ atanga lo kal a nih hmel hle a ni. Tin, Luseihoin ‘silai’ an tih pawh hi Lai tawng hmang ho chuan  ‘meithal’ an la ti a. Meithal tih chu  atira kan hman dan zawk niin an sawi.

Tun thlengin Lusei ho pawhin ‘meithal-lawn’ chu an la neih hi. Chutiangin ‘chaw’ tih pawh hi kan vaiin ‘rawl’ kan lo tivek a, chuta tanga chaw tih chu lo kal a nih hmel a. Mahse, Lusei ho chuan rawl chu hla thuah chauh an hmang tawh a. Zoram buai laia khawkhawm hla, Suakliana’n a phuahah pawh, “Chhun ‘rawl’ avang riakmaw iangin kan vai e,” a lo ti a nih hi. Kan vaia seluphana kan hman thingsia pawh hi kan koh dan a in ang thui khawp nia!  A thenin ‘thingsia’ kan tih laiin a thenin ‘thinghia’ ti kan awm a. Sialthing lo ti mai tawk te, sesing ti te kan awm a ni. Hei hi kan thing serh  a ni.

Mahse, kan intihhranna hi a lo rei deuh tawh avangin, kan tawng te, kan nunphung te inang lo tak tak chu a awm tho. Kawlrama awm chuan Kawl tawng kan la tam a, Kawl rilru atanga kan hla leh nunphung rema kan her danglam hret hret te pawh a awm a. India rama awm Mizo inti leh la inti ve chiah lo pawhin, Vai tawng leh an nunphung te, Sap tawng leh an nunphung te kan lakluh tam avang hian kan tawng  thar pawh lam dan hrang a tam phah a. ‘Bandh’ tih pawh hi Vai tawng atanga kan lak, India rama awm te chuan kan tawng ang chiaha kan hman tawh a ni a.’Total bandh’ tih chuan tumah inhrilhfiah kan ngai tawh lo (Vanglani  June 9, 2017 Lala Khawbung Luangmual vengthlang Aizawl) Mahse, Lawlram Mizote chu hrilhfiah deuh thlek an tul  ngei ang. Hei hi kan thuhmun theih vek lohna chu a ni.

Mahse, insuihkh^wm tum chuan harsa lutuk chu a la ni lo. Insuihkhawm  zai rela tui vak loten kan hriat atana tha  chu, kan tun lai khawvel chu a zim tawh a. Khawkhata awm pawh kan ang lek lek tawh zawk a. Chuvangin hnam tlem chu kan ropui thei lova, ropui a hnehin chimral kan awl em em a ni, tih hi a ni. Hei hi kan hriat reng a tul. Tunah hian India ramah te, Myamamr ramah te, Bangladesh ramah te kan awm a. Sawrkar ram pakhata awm pawh, State hrang leh Division hrang hrangah kan awm bawk a.  Chimral kan awl viau dawn a ni. Tun boruakah chu chu la hlauhawm  em emin lang rih lo mah se, chhuan hnih chhuan thum lekah,  ral thei mai kan ni. Chuvangin i khawng bur lo teh ang u. Tuna ka chi ka hnam ka tan em em hi Kawl hnamah emaw hnam dangah emaw, kan inhnim lut daih palh thei a ni. tawng phei chu kum 50 leka ral daih thei a ni.

India ram ngeiah pawh hian tawng hrang nei hnam tlem te te an awm ve teuh a. Vadodara-a inkhuar Bhasa Research and Pulication Centre chuan, India rama tawng leh hnam ral dan kum hnih chhung lai an zir tawh a. Kum 1965-ah khan India ramah tawng hrang 1,100 a awm a. Chung zinga 220 chu an ral tawh an ti a. Kum 50 chhung lekin za zela  sawmhnih ral angin an chhut a ni.

A nih, insuihkhawm zai chu rel dawn ta ni ila, eng hnamah hian nge kan insuihkhawm ang? tih chu zawhna awm awl tak a ni ang. A chhanna chu, eng hnam bikah mah kan insuihkhawm a tul lo. Tuna kan nihna ang \heuha dingin unau za, chhuahna thu hmun vek kan ni, tih hi pawm ila. Inhre thiam takin inlainat takin, inhmusit bik awm lovin leng hmun ila. Thiltih tha apiang inzir zel ila, bul kan tan nghal chu a ni deuh mai.  Tumah  te bik leh lian bikin inhmu bawk lo ila. Tuna kan tawng hman mek pawh hi kalsan daiha mi dang tawng va zir hran a tul chuang rih lo.

Tuna kan tawng hman theuh hi Mizo tawng a ni a. Lai tawng a ni a, Zo hnam tawng a ni a, Zomi tawng ni tih angin zahpui lovin kan hmang zel tho  tur ni. Nakinah kan hnam tana tha ber tur chu, tuna kan tawng hman mek hrulah hian emaw  Lalpa’n min la pe mai  ang. Inenhran loh hi  tuna kan thupui hmasa ber tur chu a ni zawk. Inhmuhsit hi mihringin kan tei theih loh, kan huat ber a ni a. A hnam a chi, atawng ang chuan tumah inhmuhsit lo ila. Inhriat thiamsak tum zawk ila, a fuh berin a rinawm. Chutiang chu kan tithei thei lo a nih chuan, insuihkhawm chu a har  ngawt rih ang.

Tunah hian ZORO unaute chuan Zo hnahthlak luah chin ram hi sawrkar ram, Indepent hran nalha awm turin UN-ah hma an la mek a. An thleng thui tawh viau nghe nghe a ni. UN chuan tun hma chuan tu sawrkar mah awptu nei lova awm, hnam hlawm khat, Tualto Hnam (Indigenous Peaple)-ah min puang tawh a.`Tin, UNO-in Tualchhuak hnam ( Indigenous Peaple) te dikna chanvo a puanchhuah (Kum 2006) No. 36-naah pawh heti hian a ti a. “Tualchhuak hnam te a bik takin sorkar ramri khamin a thendarh te chu, an inkalpawhin an inlaichinna tinghet tur leh intanpui a tul pawhin an intanpui ang a, sakhaw thil leh khawtlang thil, ei leh bar leh politics-ah te an mahni mi leh sate nun inpawha inpawl ho theihna dikna chanvo an nei.  Ram roreltute chuan tualchhuak hnamte nena inberawnin hetiang dikna chanvo te hi tipuitling turin hma an la ang,” tih a ni.

Hei hi a dik chuan, tun tut tutah Independent chu la hmu lo mah ila, Zofate awmna hmun tinah, tu sawrkar mahin dan theih lohin,  inzin tawnin kan la pem tawn thei mai dawn niin a lang a. Chuvangin tun atanga Insuihkhawm zai kan lo rel chu hun tawh tak a ni.

Kan pianziaah te, kan hmelah te, kan nunphungah te tunah pawh tuamah inthleihrang tur kan awm lova. Tuna  min tihrangtu ber chu tawng bik kan neih theuh te hi a ni rih a. Hei chu thil harsa tak a ni tawh lo. Kan inkalpawh deuh hnu phei  hi chuan. tawng chu kan inhre tawn deuh vek tawh a. Inlaksak pawh kan ngah tan tawh a. Zo tawng zawng zawng lakhawma Dictionary siam thei awm phei se chu, tu tawng bik mah ni lo, tuna kan hman mek hrulah hian  kan inlak hranna ber tawng khat kan hmang mai dawn a ni.

Tuna “Insuihkhawm zai i rel ang u” tih  kan sawi mek lai hian Mizoramah chuan a thleng der tawh tluk a ni. Mizorama Zofate hi chi hlawm lian bik pakhat mah kan  awm lo. Lusei ram bik anga Mizoram kan lo ngai thin pawh kha a lo dik ber hran lo. Chuvangin tun hmaa Lushai Hills tih thin pawh ‘Mizoram’ tiin kan thlak phah tawh a ni. Zohnahthlak hmun hran hrana awm, tawng hran hran hmang mek te hi Mizoramah chuan kan kim vek zawk a  lo ni. Tun  hma 1935 atanga 1946 thleng kha chuan tuna YMA kan tih tak pawh hi YLA tih vek kha a ni a. Mahse, Mizoram chu Lusei ram bik a nih loh vangin 1947 atang daih tawh khan YLA chu YMA tiha thlak daih tawh a ni.

Chuvangin Mizorama chengte hi Lusei vek kan ni lova, Tumah mahni hnam kal bosana tu hnam emaw va tawm kan awm chuang lo. Chin Hills awm laia hnam hrang hrang leh chi hrang hrang te hi  Mizoramah tunah hian kan kim der a. Mahse, tumah inlahrang kan awm lo. Mizo tihah kan hmin vek a, tawng khat kan hmang vek bawk a. Kristian kan ni vek bawk. Mizoramah chuan kan inswuihkhawm fel der tawh a. Tuna State dang dang leh sawrkar ram hran hrana awm te nen kan vaia kan insuihkhawm theih chuan kan duhaisam chu a kim a ni mai.

Mihring chu a huhoa awm tura Pathian siam kan ni a. Chutah chuan mihring hmasawnna a tam ber. Hemi enirna tha ber chu, khawpui awm apiang  an hmasawna an changkang bik tih kan hria. Hei hi zar kan inzo tawn nasat theih vang a ni. Chuvangin hnam hmangaihtute chuan, Zoram buai laia tih luihnaa khaw sawikhawm ang kha ni lovin, kan duhthlanna ngei zawkin Zoram mihring hi tuna khaw zariat chuanga awmte hi, khaw za vel lekah insawikhawm ta ila, hma kan sawn chak ang, an tithin. Hei a dikin a rinawm.

Zo hnahthlak hote pawh hi insuihkhawm vek ila chu, tun aiin zar pawh kan inzo nasa zawkin hma kan sawn dawn a lo ni. Tuna mihring tlem vanga eizawnna tham loh leh tlak loh hi, kan insuihkhawma lungrual taka kan awm theih chuan, ei bar zawnna tham feah changin hma kan sawn tlang ang. A chhan chu kan taimakna lam te, kan thiamthilte a in ang lovin, a inchen lova. Chupawh lo ni se, mi kan tam chuan mahni hmazawn theuhah ei hmuhna, hmasawnna tham a awm dawn a ni. Sikul leh College pawh kan ngahin University pawh pakhat mai nei lovin pahnih pathuam a neih theih ang a. Zo hnahthlak tana hnathawh pawh a samin hma a sawn theih hle dawn a ni. Chu vision atang ngawt pawh chuan Insuihkhawm zai rel chu kan mamawh hle a ni.

Source:  UNO leh Tualchhuak hnam (Ram leilungfate) Buatsaihtu: R.Thangmawia, R.Zamawia, Lalmuanpuia Punte). India Burma Babgladesh Mizo chanchin bye B.Lalthangliana

Cl dinga